درس دهم گسترش تشيّع در عصر امويان باوجود همه اختناق‌ها و ستم‌هايى كه در دوران امويان بر شيعيان وارد شد ، گسترش تشيّع متوقف نشد ، زيرا مظلوميت خاندان پيامبر ، باعث تمايل قلوب مردم به سوى آنان مىشد و همواره افراد جديدى به سلك شيعيان در مىآمدند . اين مطلب در پايان دولت اموى كاملا مشهود است . گسترش تشيّع در دوران اموى مقاطعى داشته است كه هر مقطع مشخصهء ويژهء خود را دارد كه به سه دوره و مرحلهء كلى مىتوان تقسيم كرد : الف : از سال 40 ه تا 61 ه ، دوران امام حسن و امام حسين عليهما السّلام . ب : از سال 61 ه تا حدود 110 ه ، دوران امام سجاد و امام باقر عليهما السّلام . ج : از سال 110 ه تا 132 ه ، تا پايان حكومت امويان ، دوران امام صادق عليه السّلام . الف - عصر امام حسن و امام حسين عليهم السّلام از زمان امير المؤمنين عليه السّلام ، به تدريج شيعه شكل گروهى به خود مىگيرد و صف شيعيان كاملا مشخص مىشود . بدين‌دليل امام حسن عليه السّلام در صلح‌نامه ، يكى از مواد صلح را تامين امنيت شيعيان پدرش قرار مىدهد و اين‌كه نبايد متعرض آنان شوند . « 1 » شيعه به تدريج تمرين مىكند كه اطاعت از امام ، وابسته به حاكميت بالفعل امام نيست ، ازاين‌رو هنگام بيعت مردم با امام حسن عليه السّلام ، آن جناب شرط مىكند كه بايد در جنگ و صلح از ايشان اطاعت كنند . همچنين مشخص مىشود كه امامت لزوما مساوى با حاكميت نيست و حاكم ستمگرى چون معاويه نمىتواند امام و اطاعتش واجب باشد ؛ چنان‌كه امام در خطبه‌اى كه بعد از صلح در مسجد كوفه ، به پافشارى معاويه و در حضور او ايراد كرد ، فرمود :

--> ( 1 ) . ابن شهر آشوب . مناقب آل ابى طالب ، موسسه انتشارات علامه ، قم ، ج 4 ، ص 33 .